India
ਮੁੱਖ ਜੱਜ ਵੱਲ ਜੁੱਤਾ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਮਾਮਲਾ; ਤਰਕ, ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਪਬਲੀਸਿਟੀ
ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਚੀਫ ਜਸਟਿਸ ਬੀ.ਆਰ. ਗਵਈ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਮਾਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀ ਟਿੱਪਣੀ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨੀ ਗਲਿਆਰੇ ਵਿੱਚ, ਬਲਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਟਿੱਪਣੀ ਸੀ—“ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਕਹੋ ਕਿ ਉਹ ਕੁਝ ਕਰੇ।” ਇਹ ਬੋਲ ਇੱਕ ਆਮ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਬਾਲ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੱਜ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲ ਜੁੱਤਾ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਹਰਕਤ ਹੈ ਜੋ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗ਼ਲਤ ਹੈ ਪਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਦਬੀ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਵੀ ਹੈ।
ਪਰ ਇਥੇ ਸਵਾਲ ਕੇਵਲ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਨਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਭਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ? ਨਿਆਂਮੂਰਤੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਤਰਕ ਦੇ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤੰਜ ਜਾਂ ਤਿੱਖੀ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ—ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਉਣ।
ਅਸੀਂ ਮਾਨਯੋਗ ਜੱਜ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਿਆਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਬਹੁ-ਧਾਰਮਿਕ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਸਥਾ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਂਝੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਜੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੋਂ ਹੀ ਐਸੀ ਗੱਲਾਂ ਆਉਣ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਜੁੱਤਾ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਮੁੱਖ ਜੱਜ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਜੁੱਤਾ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜੁੱਤਾ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੋ ਘੰਟੇ ਦੀ ਪੁੱਛ ਗਿੱਛ ਮਗਰੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲੇਕਿਨ ਬਾਰ ਕੌਂਸਲ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਜੁੱਤਾ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਵਕੀਲ ਦਾ ਲਾਇਸੈਂਸ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਬਾਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਜ਼ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਚਰਚਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਨਿਆਂ ਪੰਥੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਆਚਾਰ ਸੰਹਿਤਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਜਨਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਨਿਆਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵੀ ਡੋਲਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਜੁੱਤਾ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਰਕ ਤੇ ਆਸਥਾ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾ। ਦੋਵੇਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਰੇਖਾ ਲੰਘੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਅਟਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਅਦਾਲਤ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਕ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਕੋਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤਰਕ ਤੇ ਆਸਥਾ ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਹੀ ਸੱਚਾ ਨਿਆਂ ਹੈ—ਨਾ ਤਰਕ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਆਸਥਾ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
