Punjab
ਕਾਂਗਰਸ ਅੰਦਰ ਧੜੇਬੰਦੀ — ਜੱਟ ਬਨਾਮ ਜੱਟ, ਜੱਟ ਬਨਾਮ ਦਲਿਤ ਤੇ ਦਲਿਤ ਬਨਾਮ ਦਲਿਤ
ਪੰਜਾਬ ਕਾਂਗਰਸ ਅੱਜ ਸਿਆਸੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਅੰਦਰੂਨੀ ਟਕਰਾਅ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਧੜੇਬੰਦੀ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਜਾਂ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਜੋ ਲੜਾਈ ਜੱਟ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਜੱਟ ਬਨਾਮ ਦਲਿਤ ਅਤੇ ਦਲਿਤ ਬਨਾਮ ਦਲਿਤ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਕਲੇਸ਼ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੱਟ ਬਨਾਮ ਜੱਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਸੂਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਜਾ ਵੜਿੰਗ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਅਤੇ ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਵਰਗੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੇ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਅੰਦਰ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਟਕਰਾਅ ਨੀਤੀ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਨ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸੀ।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੰਨੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਜੋਂ ਅੱਗੇ ਧੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਈ ਅਤੇ 33 ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸਦੇ ਹੱਕ਼ ਵਿੱਚ ਦਸਤਖ਼ਤੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ ਗਈ, ਤਾਂ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਜੱਟ ਲੋਬੀ ਫਿਰ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਕਜੁੱਟਤਾ ਹਾਲਾਂਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਦਲਿਤ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਚੰਨੀ ਵੱਲੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ‘ਤੇ ਦਲਿਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੱਟ ਬਨਾਮ ਦਲਿਤ ਦੀ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਚੰਨੀ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਅਹੁਦੇ ਜੱਟਾਂ ਕੋਲ ਹਨ ਅਤੇ ਦਲਿਤਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸ਼ੀਏ ‘ਤੇ ਧੱਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਿਆਨ ਸਿਰਫ਼ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਬਣਤਰ ‘ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਮਸਲਾ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਟਕਰਾਅ ਦਲਿਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਵੰਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਲਿਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖੁਦ ਦਲਿਤ ਬਨਾਮ ਦਲਿਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਵਾਲਮੀਕੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਇਕ ਪਾਸੇ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਰਵਿਦਾਸ ਭਾਈਚਾਰਾ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ। ਰਾਖਵੇਂਕਰਨ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ‘ਤੇ ਇਹ ਵੰਡ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਸਾਢੇ ਬਾਰਾਂ ਫ਼ੀਸਦੀ ਰਿਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਵਾਦ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੰਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਇੱਥੇ ਦੋਧਾਰੀ ਤਲਵਾਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਲਿਤ ਆਵਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਰਿਕਾਰਡ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਖਵੇਂਕਰਨ ਮਾਮਲੇ ‘ਚ ਅਦਾਲਤੀ ਰੁਖ—ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਵਾਲਮੀਕੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਦਲਿਤ ਏਕਤਾ ਬਣਨ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਟੁੱਟਣ ਦੇ ਆਸਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।
ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਕਾਂਗਰਸ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ ਦੀ ਧੜੇਬੰਦੀ ‘ਚ ਫਸੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਜੱਟ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਲੜਾਈ, ਜੱਟ ਤੇ ਦਲਿਤ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਦਲਿਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਰੋਧ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਸਿਆਸਤ ਅਹੁਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਗਿਰਦ ਹੀ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਚਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
ਕਾਂਗਰਸ ਹਾਈਕਮਾਂਡ ਲਈ ਇਹ ਸਮਾਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਹੁਣ ਵੀ ਧੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਸੰਗਠਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਜਿਕ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ।
