ਮਾਚਿਸ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਤੱਕ – ਸਵਾਲ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਜਾਂ ਸਿਆਸਤ ਦਾ? 

ਸਤਲੁਜ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਚਰਚਾ ਅੱਜ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਘੱਲੂਘਾਰਾ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਪਰ ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਦੇ ਇਤਰਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕੱਟ ਲਗਾ ਕੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ‘ਪੰਜਾਬ 95’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਸਿਨੇਮਾਘਰਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ‘ਸਤਲੁਜ’ ਨਾਮ ਨਾਲ OTT ਪਲੇਟਫਾਰਮ Zee5 ‘ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ, ਪਰ ਲਗਭਗ 48 ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਥੋਂ ਵੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਲੋਕ ਫ਼ਿਲਮ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿੰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਫੈਲ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਰਸ਼ਕ ਇਸਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕੇ।
ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ 1996 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਮਾਚਿਸ’ ਵੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਲੇ ਦੌਰ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਸ਼ੱਦਦ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ‘ਸਤਲੁਜ’ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਭਾਈ ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲਾਪਤਾ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਮੰਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਗੇ ਕਿ ਉਹ ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਪਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ‘ਤੇ ਬਣੀ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ ਨੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ‘ਮਾਚਿਸ’ ਵਰਗੀ ਫ਼ਿਲਮ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ‘ਸਤਲੁਜ’ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੰਨੇ ਵਿਵਾਦ ਕਿਉਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਏ ਹਨ। ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਉੱਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਹੈ।
ਹੁਣ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਬੀਤੇ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਆਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਵਿਖੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਰਦਾਸ ਦੀ। ਇਸ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੀਕੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰੋੜ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।
ਪਰ ਇਸ ਅਰਦਾਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਕਈ ਸਵਾਲ ਉੱਠ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਕਿ ਇੰਨੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ? ਦੂਜਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਕਿ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ? ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ‘ਸਤਲੁਜ’ ਫ਼ਿਲਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮਾਹੌਲ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ?
1997 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਬੀਬੀ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਕੋਲ ਭਾਈ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਬੀਬੀ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਜਨਤਕ ਬਿਆਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੇਅਰਮੈਨੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਲੰਬੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਅਰਦਾਸਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ। ਕੀ ਇਹ ਦੇਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਜਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਸਿਆਸੀ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ? ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਦੇਵੇਗਾ। ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ—ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਹਿਮ ਅਧਿਆਇ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਚਰਚਾ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਗੱਗੜਪੁਰੀ