ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ ਦੀਆਂ ਵਧਾਈਆਂ ਦੇਵਾਂ ਜਾਂ ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੱਖਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਵਾਂ?

ਅੱਜ 15 ਅਗਸਤ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੋਂ 79 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, 15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਿਨ ਹੈ। ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ 15 ਅਗਸਤ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਸਗੋਂ 1947 ਦੀ ਉਹ ਖੂਨੀ ਵੰਡ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭਾਰਤ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ—ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੰਡ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਫਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਹੋਈ।
ਇਹ ਵੰਡ ਸਿਰਫ਼ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਇੱਕ ਲਕੀਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਲਕੀਰ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ, ਖੇਤਾਂ, ਦੁਕਾਨਾਂ, ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਦੀਵਾ ਬਲਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਘਰ ਇੱਕ ਦਿਨ “ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼” ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਕੱਠੇ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਅਚਾਨਕ ਧਰਮ ਪਛਾਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਾਪਦੰਡ ਬਣ ਗਿਆ।
ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਹੋਇਆ ਜਿਸਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਲਈ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਹੈ। ਰੇਲਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਹੋਏ। ਘਰ ਸਾੜੇ ਗਏ। ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਅਗਵਾ ਵਰਗੀਆਂ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ। ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਗਏ। ਭਰਾ ਭੈਣਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਮਾਪੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਸਰਕਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾ ਹੋਣ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਹਿੰਦੂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਰੇ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸਨ; ਜਿਹੜੇ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕ ਇਸ ਖੂਨੀ ਵੰਡ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੇ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ‘Partition Horrors’ ਸਮੱਗਰੀ ਵੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੰਡ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਤਬਾਹ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਬੰਗਾਲ ਇਸ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਅਗਵਾ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਗਈਆਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੋਵਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕੀਤੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਉਣੀ ਪਈ। ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ “inhuman indignities and violence” ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 15 ਅਗਸਤ ਦਾ ਦਿਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦਿਆਂ? ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਵਧਾਈ ਦਿਆਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੱਖਾਂ ਬੇਕਸੂਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ?
ਮੈਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦਿਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਉਹ ਸਾਡੀ ਸਾਂਝੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ 1857 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਪਰ ਕੀ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਹੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜੇ ਕਿਸੇ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਬੱਚਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਕਰਕੇ ਚੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਕੋਲ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ?
ਜੇ ਕੋਈ ਨੌਜਵਾਨ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਫੀਸ ਨਾ ਭਰ ਸਕਣ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ?
ਜੇ ਇੱਕ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾ ਲੈਣਾ ਆਰਥਿਕ ਬੋਝ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਜੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਜੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਵਿਆਹ-ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਸਮਾਜਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ?
ਜੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਹਿਰਾਵੇ, ਆਜ਼ਾਦੀ, ਸਿੱਖਿਆ, ਨੌਕਰੀ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਕ ਦਬਾਅ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?
ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਵਾਲ ਹਨ।
ਅਸੀਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਪਰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹਾਂ? ਅਸੀਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਪਰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਗਰੀਬੀ, ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਨਸ਼ਿਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਏ ਹਾਂ?
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ, ਪਾਖੰਡ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਨਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।
ਪਰ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਿਉਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ? ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਨਾ ਡੂੰਘਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਉਤਰ ਸਕਿਆ ਜਿੰਨਾ ਉਹ ਸਾਡੇ ਪਾਠ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ?
ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਛੋਟਾ-ਵੱਡਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੋੜ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉਸਦੀ ਇਮਾਰਤ, ਅਹੁਦੇ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਉਸਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਉਸਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰਵਾਦ, ਧੜੇਬੰਦੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਦਖ਼ਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਪਵੇਗਾ।
ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ, ਇਸਾਈ, ਬੋਧੀ, ਜੈਨ—ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਜੋੜੇ, ਤੋੜੇ ਨਾ।
1947 ਦੀ ਵੰਡ ਸਾਨੂੰ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਬਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਮ ਆਦਮੀ ਮਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਘਰ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਦੁਕਾਨ ਲੁੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਬੱਚਾ ਅਨਾਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਔਰਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। 1947 ਵਿੱਚ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ—ਸਭ ਵਿੱਚੋਂ ਅਪਰਾਧੀ ਸਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੇਗੁਨਾਹ ਪੀੜਤ ਵੀ ਸਨ। ਦੋਸ਼ ਕਿਸੇ ਪੂਰੇ ਧਰਮ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਦੋਸ਼ ਉਸ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝਿਆ।
ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲਈ 15 ਅਗਸਤ ਸਿਰਫ਼ ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾਉਣ ਅਤੇ ਵਧਾਈਆਂ ਦੇਣ ਦਾ ਦਿਨ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਦਿਨ ਵੀ ਹੈ।
ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜਾਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੇਕਸੂਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਵੰਡ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਘਰ ਉੱਜੜਦੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਟੁੱਟਦੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਵੇਖਿਆ।
ਸ਼ਾਇਦ 15 ਅਗਸਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੱਚੀ ਵਧਾਈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ “ਹੈਪੀ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਡੇ” ਕਹਿ ਦੇਈਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਸੱਚੀ ਵਧਾਈ ਇਹ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁੱਛੀਏ—ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਹ ਭਾਰਤ ਬਣਾ ਸਕੇ ਹਾਂ ਜਿਸਦਾ ਸੁਪਨਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ?
ਕੀ ਹਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ?
ਕੀ ਹਰ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?
ਕੀ ਹਰ ਔਰਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ?
ਕੀ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕੀਮਤ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ?
ਕੀ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ?
ਕੀ ਸਿਆਸਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵੰਡਣ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ?
ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਅਜੇ ਵੀ “ਨਹੀਂ” ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਜੇ ਅਧੂਰੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਮੈਂ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਰ ਬੇਗੁਨਾਹ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਰਮ ਦੀ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਉਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਹਾਰ ਸੀ।
ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਪ੍ਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ 1947 ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਜਿਸਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੜੇ।
15 ਅਗਸਤ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਯਾਦ ਨਾ ਕਰਵਾਏ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ; ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾਏ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਅਸਲ ਮੰਜ਼ਿਲ ਅਜੇ ਬਾਕੀ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਗਰੀਬੀ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਔਰਤ ਡਰ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਬੱਚਾ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਮਾਜ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਨਫ਼ਰਤ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਰਥ ਅਧੂਰਾ ਰਹੇਗਾ।
ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹਨ—ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮਾਣ ਅਤੇ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਬੇਗੁਨਾਹਾਂ ਲਈ ਡੂੰਘੀ ਪੀੜ।
ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ 15 ਅਗਸਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੱਚੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ—ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਿਰੰਗਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ 1947 ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ।
ਆਓ ਅੱਜ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵੀ ਮਨਾਈਏ, ਪਰ ਵੰਡ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲੀਏ ਨਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਉਹੀ ਗਲਤੀਆਂ ਦੁਬਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅੱਜ ਮੈਂ ਵਧਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਏ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਟਿ-ਕੋਟਿ ਪ੍ਰਣਾਮ।

ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਗੱਗੜਪੁਰੀ