ਇਜ਼ਰਾਈਲ–ਇਰਾਨ ਟਕਰਾਅ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ: ਸ਼ੀਆ–ਸੁੰਨੀ ਵੰਡ, ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਦੌੜ 

ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਟਕਰਾਅ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਦੀ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਵੰਡ (ਸ਼ੀਆ–ਸੁੰਨੀ), ਤਾਕਤ ਦੀ ਦੌੜ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। 1979 ਦੀ ਇਰਾਨੀ ਇਸਲਾਮਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਰਾਨ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਟਕਰਾਅ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ Ayatollah Ruhollah Khomeini ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਆਈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਖਤਮ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਇਰਾਨ ਨੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੂੰ “ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਰਾਜ” ਕਹਿ ਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਿਰੋਧ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Israel ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਰਾਨ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਰਕੇ। ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ Iran ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਉਸਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਿੱਧਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨੀ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ‘ਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਰਾਨ ਲੈਬਨਾਨ ਵਿੱਚ Hezbollah ਅਤੇ ਗਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ Hamas ਵਰਗੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਕੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ‘ਤੇ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਸਾਰੇ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ United States ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕੇਂਦਰੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਾਥੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੈਨਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਰਹੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਰਾਨ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਦਖਲ ਦੇ ਮਸਲੇ ‘ਤੇ। ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਇਰਾਨ ‘ਤੇ ਕਈ ਆਰਥਿਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਰਾਨ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ‘ਤੇ ਭਾਰੀ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਫੌਜੀ ਅੱਡੇ ਖਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਰਣਨੀਤਿਕ ਚੁਣੌਤੀ ਹਨ।

ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇਰਾਨ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸ਼ੀਆ–ਸੁੰਨੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਇਰਾਨ ਇੱਕ ਸ਼ੀਆ ਅਕਸਰੀਅਤ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੀਆ ਮਸਲਕ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਉਦੀ ਅਰਬ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ ਸੁੰਨੀ ਅਕਸਰੀਅਤ ਵਾਲੇ ਹਨ। Saudi Arabia ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਖੇਤਰੀ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਦੀ ਦੌੜ ਯਮਨ, ਸੀਰੀਆ ਅਤੇ ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਪ੍ਰਾਕਸੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ।

ਇਰਾਨ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਈ ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ। United Arab Emirates ਅਤੇ ਬਹਿਰੀਨ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮਧਸਥਤਾ ਹੇਠ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਇਰਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕ ਰਣਨੀਤਿਕ ਕਦਮ ਵਜੋਂ ਵੇਖੇ ਗਏ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਵੰਡ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਿਤ ਵੀ ਇਸ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਕੁੱਦਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ ਗਠਜੋੜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਰਾਨ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੋਵੇਂ ਪੂਰੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਛਿੜ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਸੈਨਿਕ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਟਕਰਾਅ ਸ਼ੀਆ–ਸੁੰਨੀ ਵੰਡ, ਖੇਤਰੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਦੌੜ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਰਗੀ ਵਿਸ਼ਵ ਤਾਕਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਸਥਿਰ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਗੱਗੜਪੁਰੀ