ਮੰਗਲਵਾਰ ਦੀ ਰਾਤ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਲਈ ਭਾਰੀ: ਮਲੀਆਮੇਟ ਹੋਵੇਗਾ ਇਰਾਨ ਜਾਂ ਲੱਗੇਗਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ? 

ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦੀ ਰਾਤ ਇੱਕ ਅਜੇਹੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਰਾਨ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾਅ ‘ਤੇ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। Donald Trump ਵੱਲੋਂ ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤਾਜ਼ਾ ਧਮਕੀਆਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਅਹਿਮ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ—ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਬਣਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਜੰਗ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਟਕਰਾਅ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੇ ਅਸਾਰ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਰਾਨ ਨੇ ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਖ਼ਤ ਰੁੱਖ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸ ‘ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਏਗਾ। ਇਸਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ, United Arab Emirates ਅਤੇ Qatar—‘ਤੇ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਅੱਡੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਰਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਸਾਈਲ ਅਤੇ ਡਰੋਨ ਹਮਲੇ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਿਖਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸਾਰੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ Russia ਅਤੇ China ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਰੂਸ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਰੂਸ ਸਿੱਧੀ ਫੌਜੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਚੀਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਚੀਨ ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਤੇਲ ਆਯਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ China ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੰਗ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਡਿਪਲੋਮੈਟਿਕ ਹੱਲ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਇਰਾਨ ‘ਤੇ ਭਾਰੀ ਹਮਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਚੀਨ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰਣਨੀਤੀ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੇ ਉਸਦੇ ਆਰਥਿਕ ਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਰਾਨ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਖੇਤਰੀ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। Strait of Hormuz ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਤੇਲ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਰਸਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਅਸਰ ਯੂਰਪ, ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ‘ਚ ਹਲਚਲ ਮਚ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜੰਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵੀ ਇਸ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਇਰਾਨੀ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ‘ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਰਾਨ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਫੈਲਣ ਦੇ ਚਾਂਸ ਵੀ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ।
ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਮੰਗਲਵਾਰ ਦੀ ਰਾਤ ਇੱਕ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਸਮਾਂ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰੀ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਵੱਲੋਂ ਖੇਤਰੀ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵੱਧ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜੇਕਰ ਡਿਪਲੋਮੈਟਿਕ ਰਾਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਇੱਕ ਅਜੇਹੇ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਗਲਤ ਕਦਮ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰੁਖ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਗੱਗੜਪੁਰੀ