42 ਸਾਲ ਬਾਅਦ: ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕੀ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਗਰੁੱਪ ਨੇ ਕੀ ਖੋਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ

ਹਰ ਸਾਲ 6 ਜੂਨ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ 1984 ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਿਆਲੀ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦਾ ਅੰਤ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਆਪਣੇ ਫੌਜੀ ਮਕਸਦ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਹੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੇ ਸਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਪਰ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗਰੁੱਪ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਆਕਾਂਖਾਵਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਮਕਸਦਾਂ ਲਈ ਨਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।
1984 ਦਾ ਭਾਰ
1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੀ ਵਧਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਠਿਕਾਣੇ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਨੂੰ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਜਾਨੀ ਹਾਨੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਮਨਾਂ ‘ਤੇ ਡੂੰਘੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਛੱਡੇ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
1984 ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਵੱਖਵਾਦ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਤੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਦ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਭਾਰਤ ਲਈ ਯੋਗਦਾਨ
ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਅਸਾਧਾਰਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਵੰਡ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਅਪਾਰ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਿਆ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ। ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਆਤਮਨਿਰਭਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।
ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ, ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਲਾਈਟ ਇੰਫੈਂਟਰੀ ਨੇ ਹਰ ਵੱਡੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਜਿਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜਿਆ, ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦਾ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਬਿਰਤਾਂਤ
ਅੱਜ ਦਾ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਕੁਝ ਗਰੁੱਪਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਗੱਲ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ-ਸਮਰਥਿਤ ਤੱਤ ਅਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਨੈੱਟਵਰਕ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਭੜਕਾਊ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵੰਡ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਇਸ ਲਈ ਖਤਮ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਅਸਲ ਫੈਸਲਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀਆਂ
ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸਾਂ ਭਾਵੇਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਸੁਰਖੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਗੰਭੀਰ ਹਨ।
ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਖੇਤੀ ਸੰਕਟ, ਕਰਜ਼ੇ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਮੁੱਖ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵੱਖਵਾਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰੋਜ਼ਗਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਆਫ਼ਤਾਂ, ਹੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਗੇ ਆਏ ਹਨ।
6 ਜੂਨ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ
ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਯਾਦ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 1984 ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਨਕਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਿਆਸੀ ਲਾਭ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਂ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਨਾਜ ਦਿੱਤਾ, ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਵੰਡਵਾਦੀ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਰਥਿਕ ਮੌਕਿਆਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਅਮੋਲਕ ਵਿਰਾਸਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਬਿਆਲੀ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੁਝ ਗਰੁੱਪ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਅੱਜ ਵੀ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਸੇਵਾ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਹੀ ਹੈ।