India
ਦੋ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨ-ਇਜ਼ਰਾਈਲ-ਅਮਰੀਕਾ ਜੰਗ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ
ਪਿਛਲੇ ਲਗਭਗ ਢਾਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਇਰਾਨ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਮਿਸਾਈਲ ਹਮਲੇ, ਡਰੋਨ ਅਟੈਕ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਧਮਕੀਆਂ ਸਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ, ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਜੰਗ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਅਸਰ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਪਿਛਲੇ ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਸੰਕੇਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਜੰਗ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਸਮਝੌਤੇ ਜਾਂ ਪੱਕੀ ਜੰਗਬੰਦੀ ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਵਿਚੋਲਗੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਵਿਚਾਲੇ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕੂਟਨੀਤਿਕ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਲੰਬੀ ਮੀਟਿੰਗ ਭਾਵੇਂ ਬੇਨਤੀਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬੈਕਡੋਰ ਡਿਪਲੋਮੇਸੀ ਰੁਕੀ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਤੀਖਣਤਾ ਘੱਟ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਰਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਰਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲੱਗੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਟਾਈਆਂ ਜਾਣ। ਇਰਾਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਇਰਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਿਖਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਅਮਰੀਕਾ ਲਈ ਵੱਡੀ ਕੂਟਨੀਤਿਕ ਜਿੱਤ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਰਾਨ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਦੱਸਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵੀ ਇਸ ਜੰਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਲੰਮਾ ਖਿੱਚਣ ਦੇ ਮੂਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ Marco Rubio ਦਾ ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਿ “ਇਰਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਵੱਡੇ ਸੈਨਿਕ ਅਭਿਆਨ ਰੋਕ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ”, ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਹੁਣ ਸਿੱਧੀ ਜੰਗ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੱਲਬਾਤ ਰਾਹੀਂ ਹੱਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪੂਰੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਗੱਲ “ਸਟ੍ਰੇਟ ਆਫ ਹਰਮੁਜ਼” ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਡੇ ਤੇਲ ਵਪਾਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਇਰਾਨ ਨੇ ਇਸ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਕਾਰਨ ਕੱਚੇ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇਹ ਵੱਡੀ ਰਾਹਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਤੇਲ ਲੋੜ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਜੰਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਰਾਨ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ ਵਧਿਆ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਡਰ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਜੰਗੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਾਰਨ ਭਾਰੀ ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਜੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਸੈਨਿਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।
ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਜੰਗਬੰਦੀ ਸਥਾਈ ਰਹੇਗੀ? ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਜੰਗਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਰੁਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਛੋਟੀ ਘਟਨਾ ਵੱਡੇ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਇਰਾਨ-ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਖੇਤਰੀ ਰਣਨੀਤੀ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਫਿਲਹਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਸੰਭਾਵਿਤ ਗੱਲਬਾਤ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਸਫਲ ਰਹੀ ਤਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਮਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਬਣੇਗੀ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡੀ ਰਾਹਤ ਮਿਲੇਗੀ। ਭਾਰਤ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਘਟਣ ਨਾਲ ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।
