ਇਕੱਲੇਪਣ ਨਾਲ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ ਲੋਕ? ਮੁਹਾਲੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ETO ਦੀ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ

ਮੇਲਿਆਂ ਵਰਗੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਇਕੱਲਾ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਹਟ, ਅੰਦਰ ਦਰਦਾਂ ਦਾ ਤੂਫ਼ਾਨ! ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਾਂ?

ਇਨਸਾਨ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਟੀ, ਕੱਪੜਾ, ਮਕਾਨ ਅਤੇ ਪੈਸਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਗੋਂ ਪਿਆਰ, ਸਤਿਕਾਰ, ਅਪਣਾਪਣ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਤੋਂ ਸਾਂਝੀ ਕਰ ਸਕੇ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਕੌੜੀ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਭੀੜ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪਰਿਵਾਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਇਕੱਲੇਪਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ।
ਬੀਤੇ ਦਿਨੀਂ ਮੁਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ETO ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੇ ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਵੱਲ ਮੁੜ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣਾ ਕਈ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਪਿੱਛੇ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਕੀ ਸਨ, ਇਹ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹਾਂ?
ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਉਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ, ਅਹੁਦੇ, ਆਮਦਨ, ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬੇ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਵੱਡਾ ਘਰ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਗੱਡੀ ਹੈ, ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਉੱਚ ਅਹੁਦੇ ਵਾਲੀ ਨੌਕਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਕੀ ਬਾਹਰੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਹੈ? ਕੀ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਕੀ ਚੰਗੀ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਨਸਾਨ ਇਕੱਲਾਪਣ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ? ਕੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਜ਼ਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੂਝ ਸਕਦਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਡਰਦਾ ਹੋਵੇ?
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾ ਦਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਬਹੁਤ ਹੱਸਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਦਰੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਖ਼ੁਦ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜੂਝ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਅੱਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਥਕਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਨੰਬਰ ਲੈਣ, ਚੰਗੀ ਨੌਕਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਵਿਆਹ, ਪਰਿਵਾਰ, ਘਰ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਮਰ ਵਧਣ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਸਿਹਤ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਮਨ ’ਤੇ ਬੋਝ ਪਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਵੇ ਅਤੇ ਤੁਲਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵਧੀ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਚੰਗੇ ਪਲ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਯਾਤਰਾ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਗੱਡੀ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਘਰ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਦੂਜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਘੱਟ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਰ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਚਿਹਰੇ ਪਿੱਛੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪਿੱਛੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਇਸ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਅਸਲ ਲੋੜਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲ ਮਹਿੰਗਾ ਮੋਬਾਈਲ ਹੈ, ਪਰ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਕੋਲ ਕਈ ਸੰਪਰਕ ਹਨ, ਪਰ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਪਰਿਵਾਰ ਇੱਕੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੀ ਸਕਰੀਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਖਾਣਾ ਇਕੱਠੇ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੱਲਬਾਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਤਾਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਪੁੱਛਣਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ‘ਤੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?’
ਇਕੱਲਾਪਣ ਅਤੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਇੱਕੋ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਕੱਲਾਪਣ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਦੀ ਕੋਈ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ, ਹਰ ਸਮੇਂ ਉਦਾਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਪਸੰਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਘਟਣਾ, ਥਕਾਵਟ, ਚਿੜਚਿੜਾਪਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੇਕਾਰ ਸਮਝਣਾ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਲੱਛਣ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਤਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬਿਮਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬੁਖ਼ਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਜਾਂ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਜਵਾਬ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਵਿਹਲਾ ਨਾ ਬੈਠਿਆ ਕਰ’, ‘ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਾ ਲੈ’ ਜਾਂ ‘ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੈ?’
ਅਜਿਹੇ ਜਵਾਬ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਇਕੱਲਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾ ਦਾ ਹੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸੁਣਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਸਹੀ ਮਦਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਣਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਹਾਲਤ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਮਾਂ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਬੋਝ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਹਿਮ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਮਿਲੇ।
ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਰਾਸ਼ ਰਹੇ, ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਗੱਲਾਂ ਕਰੇ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਵਰਗੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਂਟਣ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਨਾ ਛੱਡਣਾ, ਤੁਰੰਤ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣੀ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਬਦਲਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਹੁਦੇ, ਪੈਸੇ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਲਈ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵੀ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਇਲਾਜ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਵਾਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨੂੰ ਕਦੋਂ ਬਦਲੇਗਾ? ਅਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਅਹੁਦਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਾਂ? ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਣਾ ਤਾਂ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਕੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ? ਅਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਤਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਕੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ?
ਮੁਹਾਲੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ETO ਦੀ ਮੌਤ ਵਰਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਬਣਾ ਕੇ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ, ਦੋਸਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਪਿੱਛੇ ਕੀ ਕਾਰਨ ਸਨ, ਇਹ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਨਤੀਜੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਹਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਤੁਰੰਤ ਲੱਭਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਹਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਹਰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਕੰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾਏ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਸਕੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਫ਼ੋਨ, ਇੱਕ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਇੱਕ ਹਮਦਰਦੀ ਭਰਿਆ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮਿਲੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸਹਾਇਤਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕਿੰਨੇ ਅਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਬਿਨਾਂ ਡਰ ਤੋਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕਿੰਨਾ ਪੈਸਾ, ਕਿੰਨੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜਾਂ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਅਹੁਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਅਪਣਾਪਣ ਹੈ।
ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਰਦ ਲੁਕਾਉਣ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਮਿਲੇ; ਜਿੱਥੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ, ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਖ਼ੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਲੈਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।
ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਮੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਪਣਿਆਂ ਦੇ ਸਾਥ ਅਤੇ ਸਮਝ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ, ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣਾ ਸਿੱਖ ਲਈਏ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕੀਏ।

ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਗੱਗੜਪੁਰੀ